Gıda İntolerans Testi: Kısa Rehber (Tablolu)
Özet: Gıda intoleransı çoğu zaman alerji değildir. Alerjide (IgE aracılı) tepkiler hızlı ve tipiktir; intoleranslar ise genelde
doz/porsiyon ve besinin işlenişiyle ilişkilidir. En güvenli yaklaşım: hedefli eliminasyon → semptom günlüğü → kontrollü yeniden deneme.
1) Testleri Doğru Yorumlamak
| Test | Ne Söyler? | Not |
|---|
| IgE / Prik Testi |
Ani alerjik tepkiler için kanıt sağlar (uygun öyküyle birlikte) |
Tanı klinik öykü + test birlikte konur |
| IgG / IgG4 Panelleri |
Maruziyet/alışkanlığı gösterebilir; alerji/intedrans kanıtı değildir |
Rehberler rutinde önermiyor; karar eliminasyon–yeniden deneme ile |
| Hidrojen Nefes Testleri |
Laktoz/fruktoz malabsorpsiyonu şüphesinde yararlı |
Uzman eşliğinde planlanır |
2) Örnek Raporun Kısa Yorumları
2A) Yüksek Derece (4–6 hafta tam eliminasyon)
| Besin | TR’de Nerede Karşına Çıkar? | Yerine / Dikkat |
|---|
| Limon |
Salata–zeytinyağlılar, balık sosu, çorba terbiyesi, limonata, kek-kabuk rendesi, marinasyon |
Yerine: sumak, koruk suyu, katkısız nar ekşisi, elma sirkesi • Etiket: “limon suyu/kabuğu/aroması” |
| Asma yaprağı |
Sarma/dolma, konserve, turşu |
Yerine: lahana/pazı sarması veya “iç dolma” • Restoranda çapraz temas sor |
| Ahududu |
Reçel, tatlı dolguları, smoothie-bowl, meyveli yoğurt, içecek aromaları |
Yerine: yaban mersini, üzüm, muz (bireysel toleransla) • Etiket: “kırmızı meyve karışımı” |
| Dut |
Dut pekmezi, pestil/köme, hoşaf, bazı dondurmalar |
Yerine: hurma ezmesi; kuru meyvede incir/erik • Pekmez karışımlarını kontrol et |
| Kayısı |
Kuru kayısı/komposto, pestil, pastane ürünleri, kuru meyveli pilav–yahni |
Yerine: hurma, elma/armut • Sülfitleme (E220–E228) notunu kontrol et |
| Bambu filizi |
Asya usulü noodle/wok, konserve sebze karışımları |
Yerine: kabak, kuşkonmaz, taze fasulye, lahana jülyen • Menüde “bamboo shoots” |
2B) Orta Derece (porsiyon/sıklık kontrolü)
| Besin | TR’de Nerede? | Yerine / Dikkat |
|---|
| Yayın balığı |
Göl balığı restoranları, ithal dondurulmuş fileto |
Yerine: levrek, mezgit • Ortak kızartma yağı/ızgara |
| Beyaz turp / Brokoli |
Turşu & rendeli salatalar; brokoli garnitür |
Yerine: salatalık, kabak; brokoli yerine karnabahar/Brüksel lahanası |
| Roka |
Salata, balık yanında, pizza üstü |
Yerine: marul, semizotu, tere • Hazır “mix” salataları kontrol et |
| Bakla |
Taze zeytinyağlı, fava meze |
Yerine: bezelye, barbunya, börülce • (Favizm ayrı klinik durumdur) |
| Tarhun |
Sos/marinade, otlu sirke–baharat karışımları |
Yerine: dereotu, fesleğen; “Fransız ot karışımı” içeriklerini kontrol et |
| Çipura / Uskumru |
Izgara/fırın; uskumru tütsü/konserve |
Yerine: levrek/mezgit • Marine soslarda limon; tütsü/konservede histamin riski |
3) “Lavanta kokusu da tetikler mi?”
| Kısa Cevap | Bilimsel Not | Pratik Öneri |
|---|
| Genelde hayır; koku maruziyeti intoleransla aynı şey değildir |
Lavanta yağındaki linalool/linalyl asetat okside olduğunda bazı kişilerde kontakt alerji/iritasyon yapabilir (gıda intoleransından farklı mekanizma) |
Eliminasyonda lavantalı yiyecek/çay çıkar; koku/kozmetik ürünlerinde semptom takibi yap, şikâyette kaçın ve uzmana danış |
4) Kısa Yol Haritası
- 3-6 ay yüksek dereceyi tam eliminasyon; orta dereceyi porsiyon/sıklık kısıtla.
- Etiket & restoran: soslar, marinasyon, salata “mix”leri, ortak kızartma yağları.
- Yeniden deneme: tek besin, küçük→orta porsiyon, 48–72 saat semptom günlüğü.
- Geniş resim: IBS’de kısa süreli düşük FODMAP, sonra kişiselleştirilmiş yeniden tanıtım.
Kaynaklar (özet)
- EAACI/uzlaşı raporları: IgE aracılı gıda alerjisi tanısı; IgG/IgG4 panelleri rutinde önerilmez.
- CSACI Pozisyon Bildirimi (2012): Gıdaya özgü IgG testlerinin klinik kullanımına karşı.
- Atkinson W. et al., Gut 2004: IBS’de IgG temelli eliminasyon RKT (karışık sonuçlar).
- Linalool/linalyl asetat oksidasyonu ve kontakt duyarlanma: dermatoloji literatürü (yama testleri).
- Düşük FODMAP diyetine ilişkin güncel kanıt özetleri.
*Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tanı/tedavi yerine geçmez. Planınızı diyetisyen ve hekiminizle oluşturun.
